ئەرسەلان رەحمان، رۆژنامەنوس
ماوەی زیاتر لە پێنج ساڵە، لایەنی پەیوەندیدار بە پاساوی جیاجیا، ئامارەکانی توندوتیژی دژی ژنان بە تایبەت ژن کوشتن دەشارێتەوە. بەڕێوبەرایەتییەکانی توندوتیژی دەسەڵاتی ڕاگەیاندنی ئاماریان لێ زەوتکراوە. ڕێگە نادرێت ئەو ئامارانە بگەنە میدیا بۆ ئەوەی کۆمەڵگە قسەیان لە بارەوە بکات، ستراتیژی کەمکردنەوە و بنبڕکردنی توندوتیژییەکان دابنرێت، ڕێکخراوە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان، بەرچاویان ڕوون بێت و بتوانن ڕەوشی ژن هەڵسەنگێنن.
ئامانجەکە کەمکردنەوەی دیاردەکە نیە، بەڵکو هەوڵێکی فریودەرانەیە بۆ کپکردنی پرسەکە و درێژکردنەوەی تەمەنی ئەو دیاردەیە لە کۆمەڵگەدا. ئەنجامەکەشی دەبینین، نەک نەبوەتە هۆی کەمکردنەوەی روداوەکانی ژن کوشتن، بگرە بە پێچەوانەوە، جیاواز لە جاران بکوژەکان بێ ئەوەی کەس ناویان بهێنێت، دەستیان دەچێتە خوێنی ژنان.
شاردنەوەی ئامارەکان، بۆ چاوبەستی دنیای دەرەوە و خەفەکردنی باری گرانی سەرشانی لایەنی بەرپرسیارە، بۆ ئەوەی فشارەکانی سەری کەم بکاتەوە و روی بێت بەردەوام قەوانی سواوی "توندوتیژی لە سەردەمی ئێمەدا کەمیکردوە" بڵێتەوە.
لە سەرەتای ئەمساڵەوە زیاتر لە ١٥ حاڵەتی کوشتنی ژنان، تەنیا ئەو ژمارانەی گەیشتونەتە میدیا رویانداوە، بە ئەگەری زۆر چەندین حاڵەتی دیکەش هەبون و ڕۆشناییان نەبینیوە و نەگەیشتونەتە میدیا.
ئەوانەی زیاتر لە میدیادا باسکراون، ئەو حاڵەتانەن لە ناوەندی شارە گەورەکان ڕویانداوە، بۆ ناوچە دورە دەستەکان و زۆنە داخراوەکان هیچ زانیارییەک بەردەست نیە.
ڕێگە ڕاستەکە ئەوەیە ڕێکخراوەکان، چالاکان، وێڕای ئەوەی دەستخراوەتە بینیان، بێنە دەنگ و ئەو کپکاری، سەرداپۆشین و چەواشەکارییەی لایەنی پەیوەندیدار دەستیداوەتێ، لە قاو بدەن، داوای ئاشکراکردنی ئامار و ژمارە ڕاستەقینەکان بکەن، بۆ ئەوەی ئەو پرسە بێتەوە بەر باس و ئەوانەی پێوەی پەیوەستن ناچار بکرێن، ڕاستییەکان بڵێن و ڕێکاری پێویست بگرنە بەر.
سەیر لەوەدایە، ئەو ئامارانەی ساڵانی پێشوتر لە پەیجەکانی بەڕێوبەرایەتییەکانی توندوتیژی و وێبسایتەکەیدا هەبون لابراون و سڕاونەتەوە، بەمەش ژێرخانی زانیاری و داتای پێویست بەو پرسە هەڵتەکێنراوە.
بە دڵنیاییەوە زۆرینەی ڕەهای ئەو چەکانەی تاوانی ژن کوژییان پێدەکرێت، چەکی مۆڵەت پێدراون، یاخود ئەوانەن کە بەبەرچاوی لایەنی پەیوەندیدارەوە لە مەیدانەکان و لە ڕێگەی ئۆنلاینەوە کڕاون، بەشێکی زۆریان چەکی کارەکتەری ڕێگەپێدراون و لە دوای دەوام دەبرێنەوە ماڵەوە.
ملیۆنان پارچە چەکی مۆڵەتدار و بێ مۆڵەت بە دەست خەڵکەوەیە، تا ئێستا هیچ بڕیارێکی بنڕانە بۆ چارەسەری دیاردەی چەکی ماڵان دەرنەکراوە. هەموو ئەو هەڵمەتە کاتیانەی لێرەو و لەوێ لە وادەی جێی مەبەستدا کراون، بە هۆی سنووردارییانەوە نەیانتوانیوە سنوورێک بۆ هەڵگرتنی چەک دابنێن.
لە تاوانی کوشتنی ژنێک و چەند ئەندامێکی بنەماڵەکەی لە هەولێر، سەیر ئەوەیە، میدیا کێشە سەرەکییەکە، کە کوشتنی ژنان و توندوتیژی چەکدارانەیە دژی ژن و پرسی یاسا و دیاردەی چەکدارییە لە کۆمەڵگە بیر دەباتەوە، خەریکی زەقکردنەوەی پیشە، وێنە و ناوی بکوژە، وەک ئەوەی خوێنی ژن هیچ بەهایەکی نەبێت و تەنیا گرفت لە ناسنامەی کەسەکەدا بێت.